گچبری

 
 

میر؛ یک مسجد با ۲ محراب

Hamgardi_0227tctb830

به جرات می‌توان گفت مساجد یكی از بخش‌های جدایی‌ناپذیر معماری ایرانی است. پس از ورود اسلام به ایران و در سراسر تاریخ این سرزمین نمی‌توان شهری را جستجو كرد كه در آن مساجد متعددی از دوران مختلف تاریخی به یادگار باقی نمانده باشد. یكی از اصلی‌ترین بخش‌های هر مسجد را محراب مسجد تشكیل می‌دهد. نمادی كه جهت قبله و سجده‌گاه مسلمین را نشان داده و عامل پیوند و اتحاد نمازگزاران است. در شهر نطنز مسجدی وجود دارد كه محراب آن به نوعی شگفت‌انگیز و متفاوت از دیگر محراب‌های مساجد ایران است. داستان این محراب از این قرار است كه در این مسجد محرابی اصلی قرار دارد و دقیقا در طبقه بالای این محراب و در همان محل محراب دیگری ساخته شده است كه تقریبا مشابه این نمونه از محراب‌های دو طبقه را در سایر مساجد بسختی می‌توان یافت . این مسجد در یكی از محله‌های غربی شهر نطنز به نام میر و در اواسط كوچه‌ای به همین نام، قرار گرفته است. مسجد میر امروزه از نظر وسعت بسیار كوچك است ولی در گذشته‌ از وسعت بیشتری برخوردار بوده كه تا چندی پیش ویرانه‌های آن وجود داشته اما اكنون در آن ساخت و ساز‌های جدید انجام گرفته است. سردر بنا به عرض ۱۰۷ سانتی متر یک سردر بلند و نیمه‌ویران از نوع طاق ضربی آجری به حساب می آید که در طرفین دارای دو طاقنمای تزیینی در دو طبقه است. در حاشیه لبه طاق سردر موجود نوشته‌هایی به خط ثلث برجسته گچبری شده كه به مرور زمان در اثر عوامل جوی نه تنها قسمت بیشتر آن فرو ریخته بلكه بخش باقی مانده نیز ناخوانا شده است.

در دو سوی فضای داخلی سردر نیز دو طاق نمای آجری طاقچه مانند جاسازی شده است. سقف سردر با آجرهای نقش‌دار تزئین یافته كه لبه آن را كتیبه گچبری كه سقف را دور می‌زند فراگرفته است. ورودی شبستان در سمت چپ راهرو یا دالان ورودی که به عرض ۰۷/۱ و طول تقریبی ۶ متر است، قرار دارد . شبستان مسجد، مربع شکل و طول هر ضلع آن در حدود شش متر است. این شبستان، ۹ گنبد کوچک دارد که بر چهار ستون مکعب شکل به قطر هر یک ۱۷/۳ متر قرار دارند. باتوجه به ویژگی های محراب به نظر می رسد که اصل بنا متعلق به دوره سلجوقی باشد که در دوره مغول بازسازی و سردر حاضر ساخته شده است . دیگر بخشی های مسجد فاقد ارزش تاریخی و هنری است. این مسجد که در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۱۳ با شمارهء ثبت ۲۰۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده؛ در دهه‌های اخیر مورد بازدید گروهی از باستان‌شناسان قرار گرفته و هر یك به نحوی به بررسی و اظهار نظر در مورد آن پرداخته‌اند، از جمله آندره گدار در مورد مسجد میر چنین می‌گوید: «این مسجد كوچك، فضای مربعی است كه چهار ستون داخلی آن را به ۹ قسمت تقسیم كرده است. در پهلوی آن دهلیز درازی است و در انتهای دهلیز شبستان اتاق جدیدی است كه قسمت بیشترش از سطح زمین پایین‌تر است.» او این محراب را سلجوقی معرفی می‌كند. هیات باستان‌شناسی ایزمئو ایتالیایی نیز كه سال ۱۹۶۶ به دعوت سازمان باستان‌شناسی به بررسی آثار تاریخی نطنز پرداخته‌اند از دیدگاه دیگری مسجد را مورد بررسی قرار داده‌اند.‌ گزارش این هیات حاوی چند نكته است یكی این كه ساختمان اولیه مسجد بزرگ‌تر از بنای كنونی بوده است و بخش شمال و شمال شرقی و جنوب شرقی ساختمان كنونی را دربر می‌گرفته است. دیگر این‌كه با توجه به ارتفاع سردر، دو طبقه بودن ساختمان (احتمالا به طور قرینه) قریب به یقین به نظر می‌رسد.

مسجد سرخ ساوه

1441001433737_107892

کافیست به شهر ساوه سفر کنید تا بتوانید تازه ترین اثر ثبت شده این شهر را از نزدیک ببینید. مسجد سرخ ساوه، با قدمتی که به دوره شاه اسماعیل صفوی می رسد، شاید یکی از زیباترین آثار باستانی این شهر باشد که بعد از سال ها انتظار، بالاخره چند روز پیش در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد. مسجدی که نام شگفت انگیزش را از تزیینات زرشکی و کتیبه‌های قرمز رنگ اش وام گرفته است. سردر ورودی، صحن، ایوان، گنبدخانه، شبستان، رواق و مناره، دو مدرسه قدیمی و جدید و یک مسجد تازه ساخت تمام اجزایی هستند که مسجد سرخ ساوه دارد. اگر گذارتان به این مسجد بیفتد، در اولین نگاه سر در ورودی آن را خواهید دید که با کاشی های فیروزه عصر صفوی تزئین شده است و دیوار آن را حدود ۶۰ سال پیش سفیدکاری کرده اند. طاق سر در این مسجد، مقرنس کاری ظریفی دارد که در قسمت پایین به کتیبه‌ای گچبری شده می رسد. روی این کتیبه خط ثلث برجسته توجهتان را جلب خواهد کرد و بالای درگاه و در سینه سر در، لوح سنگی ای را می بینید که بر آن فرمانی دیوانی از شاه اسماعیل صفوی نقش بسته است.

مسجد سرخ ساوه، پر از کتیبه های تاریخی است. کتیبه هایی که اگر پا به بخش اصلی گنبد خانه بگذارید، آنها را با تنوع بی نظیرشان خواهید دید. بخش اصلی گنبدخانه در میانه سه رواق و یک مقبره قرار گرفته و از سه جهت درگاهی وسیع و مرتفع به رواق‌های اطراف دارد و گنبدخانه‌های دیگر در بالای این رواق قرار گرفته اند. این گنبدها نیم طاق ‌هایی در قوس‌های کوچکتر دارند و بدنه قوس آنها با گوشه‌ای از مقرنس آراسته و رنگ آمیزی شده است. اگر زیر این گنبد بایستید، می توانید کتیبه‌ای را با متن «سوره نبا» ببینید که در زیر آن نوشته شده و با گل و بوته‌های برجسته تزئین شده است. در زیرگنبد دوم هم کتیبه‌ای دیگر وجود دارد که روی آن به خط برجسته کوفی، با رنگ زرشکی و در زمینه ای لاجوردی سوره «یاسین» گچبری شده است. تضادی رنگی که در زمانه خود بی سابقه بوده است! در میانه ضلع جنوبی گنبدخانه، محرابی چهار ضلعی با پوشش مقرنس گچی قرار دارد که با کتیبه‌ای گچبری شده تزئین شده است. در جهت غربی و جنوبی این مسجد هم چندین حجره با ایوان‌های چهار گانه قرار دارد که اطراف آن برای ساخت مدرسه در سال ۱۳۵۷ برداشته شده است. برای دیدن این مسجد سرخ و زرشکی، باید به ضلع شمالی میدان انقلاب و سمت غربی بازار شهر ساوه سری بزنید. مسجد سرخ با شکل و شمایل منحصر به فردش، پیش از آنکه بخواهید نشانی اش را از محلی ها بگیرید، خودش را به شما معرفی خواهد کرد!