سمنان

 
 

قلعه شگفت انگیز سارو – سمنان

1762

قلعه‌های شمالی و جنوبی سارو، در یک منطقه کوهستانی و در ۱۰ کیلومتری شمال شرقی سمنان قرار دارد. این قلعه‌ها در استحکام، تسخیرناپذیری و نوع مصالح ساختمانی به‌کار رفته در آنها، زبان‌زد خاص و عام و موجب شگفتی همگان است.

قلعه ۲۵۰۰ ساله ایران که در آن آب سربالایی می‌رفته!

حمیدرضا دوست‌محمدی مدیر میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان سمنان از قلعه‌های سارو به‌عنوان یکی از کهن‌ترین آثار تاریخی سمنان نام برد در گفت‌وگویی اظهار کرد: قلعه جنوبی به سبب موقعیّت خاص و تسخیر ناپذیری، بر بلندای کوه، سالم و پابرجا، جلوهگری می‌کند. نفوذ و ورود به قلعه بسیار دشوار و خطرناک است و عامل بقای آن در همین دور از دسترس بودن است. قلعه شمالی کلاته سبز و خرم «سارو» با گذشت ایام و حوادث طبیعی و دست برد سودجویان در جست‌وجوی گنج، تا حدودی ویران شده است امّا اسکلت محکم آن با ابهّت و غرور خاصّی، هنوز پابرجاست.

وی با اشاره به معرفی این بنا در کتاب تاریخ قومس تصریح کرد: مؤلف «تاریخ قومس» این قلعه را از دژهای دفاعی بسیار مهمّ خطّه شرق ایران می‌داند. ساختمان قلعه جنوبی سارو – به مانند بسیاری از دژهای سرزمین ایران- از سه طبقه تشکیل شده است و احتمال دارد که در طبقه زیرین، چارپایان را جای می‌داده‌اند. در طبقه دوم رعایا و خانواده‌های آنان زندگی می‌کردند . طبقه سوم جایگاه بزرگان و محافظان قلعه بوده است؛ چون امکاناتی از قبیل معبد، حمام و آبدارخانه داشته است، به این طبقه «بارگاه» می گفتند.

وی با بیان اینکه ساختمان این قلعه، شبیه دژ گردکوه دامغان است  افزود: در چهارگوشه قلاع شمالی و جنوبی،  برج‌های دیده‌بانی ساخته‌اند که خود جالب و دیدنی است.

مدیر میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان سمنان با بیان اینکه تاریخ بنای قلعه ها را به دوران اولیه تاریخی نسبت می‌دهند ، امّا سند متقنی در این مورد، در دست نیست یادآوری کرد: گفته‌ها حاکی از بهره‌وری مردم از آنها در دوران پیشدادیان، کیانیان و اشکانیان است. قلعه های سارو در ادوار مختلف تاریخی، دست به دست شده و هر گروهی، چند صباحی در آن پناه گرفته است. خطه قومس سالیان درازی تخت سیطره اسپهبدان طبرستان بوده است و باید این قلعه‌ها مورد بهره‌برداری آنان و عواملشان قرار گرفته باشد. از طرفی گستره نفوذ و فعالیّت فرقه اسماعیلیه در قومس، بسیار پر رنگ بوده است و هر جا که دژی بوده،  در آن پناه می‌گرفته اند.  بنابراین روزگاری دژهای سارو نیز باید در اختیار آنان بوده باشد.

وی با بیان اینکه فاصله قلعه سارو تا قلعه گردکوه، از راه اصلی ۸۰ کیلومتر و از راه میان بُر، ۶ کیلومتر است ادامه داد: به دلیل وجود آذوقه کافی در این کلاته و انتقال آن به قلعه‌ها، مقاومت اهل قلعه در مقابل مهاجمان  به درازا می‌انجامیده است به همین علّت،  در طول تاریخ دست نیافتنی، باقی مانده است .
این کارشناس میراث‌فرهنگی افزود: از نکات بدیع در قلعه جنوبی سارو -که از قلعه شمالی بزرگ‌تر و دارای امکانات بیشتری است- انتقال آب چشمه از صد متری پای کوه به قلعه است. در این قلعه، آب به مسیر سربالا می‌رفته است! این موضوع نشان می دهد که اهل قلعه، فقط از قاعده‌های رزم و کشاورزی آگاه نبوده اند،  بلکه در بین آنان اهل علم و فن نیز حضور داشته اند.

 در لغتنامه دهخدا درباره این قلعه آمده است: “سارو”از توابع سمنان و دارای معدن زغال سنگ است. این معدن در ۲۰ هزار گزی شمال شرقی سمنان در سارو، نزدیک کوه پیغمبران واقع شده و در عمق چهارگزی، رگه‌های زغال سنگ به عرض ۴۰ تا ۵۰ صدم گز وجود دارد و اهالی محلّ، جهت رفع احتیاجات خود از آن بهره برداری می کنند. ( جغرافیای اقتصادی کیهان ص ۲۳۴ به نقل از لغت نامه دهخدا)

برج مهماندوست سمنان

mehmandost3

در قسمت جنوبی این برج تپه باستانی مهماندوست و در سمت شرقی آن قبرستان روستاهای مهماندوست واقع شده است. برج مهماندوست شبیه برج طغرل شهر ری می‌باشد که قسمتی از ساختمان آن برخ خراب شده ولی قسمت باقیمانده قدمت آن را تأیید می‌نماید. تاریخ بنا با زمان سلطان سنجر سلجوقی مطابقت دارد. قسمتی از ساختمان این برخ خراب شده ولی قسمت باقیمانده قدمت آن را تأیید می‌کند . برج مهماندوست شباهت زیادی به برج طغرل شهر ری دارد و به همین منظور، برخی این برج را برج طغرل سمنان نیز می‌نامند . دور دایره آن از خارج ۳۴ ذرع و قطر آن از داخل ۷,۲۰ متر است. این برج دوازده ترک دارد که یکی از ترک‌ها مدخل است و عرض هر ترکی ۱,۲۳ متر و بعد از ده ذرع و نیم ارتفاع سه فقره مقرنس از آجر به وضع‌های بسیار خوب انیق ساخته شده و پس از آن کتیبه‌ای قرار دارد به عرض ۳ چهاریک به خط کوفی و بالای آن کتیبهء دیگری است به خط بنائی و از آن به بعد گنبد مخروطی شروع می‌شود، اما گنبد آن خراب و آنچه باقی است به ارتفاع ۱۴ ذرع می‌باشد. در برج رو به جنوب و یک قبر آجری در وسط و دو قبر دیگر سنگ‌چین در داخل برج دیده می‌شود، گویند این برج مزار امامزاده قاسم از اولاد موسی بن جعفر است ولی ساختمان آن به مقبره شباهت ندارد. تاریخ بنا با زمان سلطان سنجر سلجوقی مطابقت دارد. قسمتی از ساختمان این برخ خراب شده ولی قسمت باقیمانده قدمت آن را تأیید می‌کند. در قسمت جنوبی این برج تپه باستانی امام آباد و در سمت شرقی آن قبرستان روستاهای امام آباد و مهماندوست واقع شده است. در برخی منابع آمده یکی از جنگ‌های بزرگ نادرشاه افشار و اشرف افغان در اطراف این برج رخ داده است. ارتفاع اصلی برج در گذشته بیشتر بوده اما بعدها به علت فرو ریختن گنبد مخروطی‌ شکل و زیبای این بنا از ارتفاع آن کاسته شد.

تزیینات بالای برج شامل: کتیبه‌ها و مقرنس‌کاری‌های زیبایی است که کتیبه‌ها به خط کوفی و دورتادور برج را فرا گرفته‌اند. در این کتیبه‌ها تاریخ بنای برج سال ‌۴۹ظ  هجری قمری نوشته شده است. برج روی پایه‌ دایره‌ای‌ شکلی قرار گرفته و قسمت تزیینات آن از ‌۱۲ضلعی به استوانه تبدیل شده است که به‌دلیل این ویژگی جزو برج‌های استثنایی محسوب می‌شود.

آبشار نمکی

296

آبشار نمکی در محدوده منطقه تحت حفاظت پارک ملی کویر در استان سمنان و در نزدیکی مرز استان اصفهان واقع است. این منطقه در جنوب ارتفاعات نخجیر و غرب کویر ریگ جن واقع است و به دلیل اشکال ایجاد شده نمک در نوع خود کم نظیر است. این آبشار که به صورت قندیل های نمک از فراز تپه ای فرسایش یافته به پایین میریزد از چشمه آب شور ملک آباد سرچشمه گرفته و در ادامه مسیر به ریگ جن میریزد. وجود املاح نمک در زمین های بالادست و آب چشمه باعث شده که آب از املاح نمک اشباع شده و نمک به صورت کریستال در آب متبلور شود و چنین اشکالی را پس از ریزش آب ایجاد نماید. به دلیل واقع شدن این منطقه در محدوده پارک ملی کویر تردد در این منطقه منوط به اخذ مجوزهای لازم از اداره پارک ملی کویر و سازمان حفاظت محیط زیست است. پارک ملی کویر بزرگترین پارک ملی کشور بدون هرگونه معارض، فعالیت های انسانی و سکونت گاهی است. پارک ملی کویر در ۱۲۰ کیلومتری جنوب شرقی تهران و ۱۰۰ کیلومتری شرق قم و در قسمت شمال استان اصفهان (دشت کویر) قرار د ارد. خوشبختانه جوامع انسانی در پارک ملی کویر وجود ند ارد ولی وجود راه های هموار و قابل دسترس در این منطـقه می تواند شرایط زیستگاه پارک را تحت تاثیر قـرار د هد. اقلیم این منطقه به شدت تحت تاثیر دو اقلیم دشت کویر که عمدتا از نمک پوشید ه شد ه و دریاچه نمک که بلافاصله در خارج مرز منطقه در سمت غربی پارک واقع است، قرار گرفته است. پارک ملی کویر اگر چه پوشید ه از گیاهان استپی و بیابانی است، اما سرزمینی لم یزرع با دشت های هموار است. دسترسی به آبشار نمکی از سه مسیر امکانپذیر است. مسیر اول از سمت شهرستان ورامین، پیشوا، قلعه بلند، سرمحیط بانی مبارکیه، قصر بهرام، محیط بانی سفید آب و سپس جاده محیط بانی ملک آباد. مسیر دوم از شهرستان گرمسار، جاده سنگفرش صفوی، جاده ریگ جن در شرق سیاه کوه و محیط بانی ملک آباد و مسیر سوم از شهرستان آران و بیدگل،کویر مرنجاب، محیط بانی سفید آب و سپس محیط بانی ملک آباد. البته مسیرهای دیگری هم در این منطقه به این آبشار منتهی میگردد که به دلیل کمی تردد و باتلاقی بودن پیشنهاد نمیگردد. از جمله این مسیرها مسیر قلعه کرشاهی به شط است که در منطقه شط بشدت باتلاقی است.

روستای نمکه

201631323406533200a

روستا سرسبز وزیبا نمکه (Namakeh) در ۸۰ کیلومتری شمال دامغان واقع می باشد. این محل به عنوان آخرین روستای شهرستان دامغان در ناحیه شمالی محسوب می گردد. حدود ۵ کیلومتر بالاتر از نمکه محدوده استان سمنان پایان می یابد و وارد استان مازندران می شویم. روستای نمکه یکی ازروستاهای تاریخی دامغان محسوب شده که در آن اشیای باستانی بسیاریبه دست آمده است. در داخل روستا قلعه ای قدیمی قرار دارد که منازل روستاییان در داخل و اطراف آن ساخته شده است. بیشترین محصولات کشاورزی این منطقه گندم ، جو و سیب زمینی می باشد. روستای نمکه پس از شهر دیباج و روستای تویه رودبار قرار گرفته است. جاده ای که به سمت نمکه می رود پس از روستای تویه رودبار با پیچ و خم فراوان به این روستا می رسد. قبل از ورود به روستا بنایی خشتی امامزاده که در فاصله ۱۰۰ تا ۲۰۰ متری جاده اصلی و بر روی تپه ای مرتفع قرار گرفته است به چشم می خورد که مردم محلی آن را معصوم زاده می نامند. بنای این معصوم زاده از گنبدی نوک تیز و ساختمانی تقریباً مربعی شکل با ایوانی مسقف در محل ورودی بنا تشکیل شده است. گنبد آن در قسمت پشت ، خراب شده و ریزش کرده است. آثار یک ساختمان خشتی ویران شده نیز در نزدیکی بنای امامزاده مشاهده می شود. با این که ساختمان این محل رو به خرابی می رود اما هنوز هم در ایام هفته محل زیارتی مردم منطقه به شمار می آید.

کاروانسرای تاریخی مهر

ir2451-5

کاروانسرای تاریخی روستای مهر در محور سبزوار-شاهرود در حاشیه روستای مهر قرار دارد که در روزگارهای قدیم منزلگاه کاروان‌های خسته جاده تاریخی ابریشم بوده و یکی از بهترین و زیبا ترین کاروانسراهای بین راهی این مسیر محسوب می‌شود. مصالح این اثر که مربوط به‌دوران قاجاریه است، از آجر، ملات گل و گچ و تزئینات آن به‌ صورت آجری نیم دایره است. طاق هاو قوس‌های آن نیز جناقی و هلالی است و دارای هشتی ، حیاط مرکزی ، اصطبل‌های شرقی و غربی و یک محل شاه‌نشین است.